Lần thứ ba quay lại Cambodia, thấy buồn buồn vì mọi thứ đều hình như chẳng bao giờ thay đổi. Ngày còn học ở Trường Du Lịch, nơi mình muốn đến tham quan đầu tiên nhất chính là Cambodia. Mình thích những đền đài cổ xưa cũ kỹ, thích cả cái lịch sử oai hùng qua các triều đại của đất nước này. Lần đầu tiên đến thăm, một mình lang thang đi tham quan nơi nọ nơi kia, nhìn mãi mà không thấy chán mắt. Còn lần này, không đi một mình, mà sao lại cảm thấy ngột ngạt, buồn buồn…
Những bức tượng đá trong Ăngkor, cái sứt tay, cái bể đầu, cho thấy một niên đại tồn tại đáng nể. Cái nắng nóng oi ả mà không gian thì yên tĩnh tuyệt đối. Trong Angkor, một tiếng quạ kêu cũng khiến người ta giật mình (mà quạ thì ở đây nhiều vô kể), chúng nấp đâu đó trong những khe đá của Đền Ăngkor, rối bất ngờ bay ra, kêu lên một tiếng, phá vỡ đi cái không gian yên tĩnh như nhà mồ của nơi này.
Ở đây, dường như có một cái quy định bất thành văn mà ai cũng tuân thủ: Keep silent (giữ yên lặng). Du khách đến đây luôn khá đông, họ có thể cười nói bên ngoài Đền, nhưng đến khi bước vào Đền, dường như ai nấy đều cảm thấy là cần phải giữ yên lặng, dù chẳng ai quy định hay ép buộc. Mọi người lặng lẽ quan sát, lặng lẽ chụp hình, lặng lẽ bước, lặng lẽ … Nói chung là đi nhẹ nói khẽ, như đang cố giữ yên lặng cho giấc ngủ của một vị Vua Chúa nào đấy. Thỉnh thoảng chỉ nghe tiếng thuyết minh của một vài anh chị Hướng dẫn viên khi dừng lại ở một bức phù điêu hay một bức tượng đá, du khách vài lời gật gù tán thành hoặc bình luận, rồi lại lặng lẽ bước đi và lặng lẽ quan sát…
Đến Ăngkor lần này, hình như mình mang một tâm trạng hoang mang kỳ lạ: có những thứ mà dường như thời gian dừng lại trên chúng, mọi thứ có thể đổi thay chứ chúng hình như không thay đổi. Một năm, hai năm hay mười năm, hai mươi năm … thậm chí cả năm mươi, một trăm năm… Thật kinh khủng!!
Nhớ đến cách đây mấy hôm, tình cờ có việc đi ngang qua trường Tiểu học cũ, chẳng hiểu sao quyết định dừng xe, vào quán nước mía đối diện trường. Trường cũ không còn là trường Tiểu Học mà đã chuyển thành Trung Tâm Giáo Dục Thường Xuyên quận 11. Học trò cũ, thầy cô cũ đã ra đi hết rồi. Nhưng vẫn còn những người mà cả 20 năm trước họ ở đó, nay vẫn còn ở đó: bác bảo vệ chuyên đánh trống cho trường, bà lao công làm công việc lau dọn, một bà bán xôi trước cổng trường, một bác với xe bột chiên có niên đại đến nửa thế kỷ… Tất cả những người đó, bình thường và cũ kỹ, cũ kỹ như gốc bồ đề trong sân trường hàng mấy mươi năm không chặt mà cũng chẳng được tỉa tót. Thứ thay đổi duy nhất trên họ là mái tóc mà sợi trắng nay đã nhiều hơn sợi đen và những nếp nhăn trên trán xô lại với nhau nhiều hơn những ngày thưở trước. Còn quần áo, giày dép, không hiểu sao tôi thấy vẫn như thế, chẳng hề thay đổi.
Lớp trẻ con chúng tôi ngày ấy thường nghĩ ra đầy đầu óc những trò nghịch dại để chọc phá, điển hình nhất là trò giấu cái dùi đánh trống của bác Vinh bảo vệ, để rồi sau đó cười khúc khích với nhau khi thấy bác hớt hơ hớt hải đi tìm để đánh trống báo hiệu đã hết giờ ra chơi và bắt đầu vào học tiếp (sau này chúng tôi phát hiện ra đây là cách để kéo dài thời gian ra chơi thêm đôi chút). Ngày ấy chúng tôi đâu biết, bác có vợ con, có một gia đình bình thường, nhưng vì phải làm bảo vệ cho trường, bảo quản đồ dùng dụng cụ mà bác ở trong trường suốt. Từ ngày bác gái mất, và từ ngày trường tiểu học của chúng tôi chuyển thành Trung Tâm Giáo Dục Thường Xuyên, một đôi lần chạy ngang trường và trông thấy bác, nhận ra dường như bác mỗi ngày trông mỗi buồn bã và lặng lẽ hơn, lặng lẽ như gốc bồ đề già trong sân trường vậy !!
Lại nghe văng vẳng tiếng đọc bài oang oang của lũ chúng tôi ngày trước, như đang vang ra từ lớp học trong ấy, bài học vỡ lòng của lớp ba mà đến tận hôm nay tôi vẫn thuộc:
"Buổi mai hôm ấy, một buổi mai đầy sương thu và gió nhẹ, mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi dẫn đi trên con đường làng dài và hẹp. Con đường này tôi đã quen đi lại nhiều lần, nhưng hôm nay bỗng nhiên tôi thấy lạ. Cảnh vật xung quanh tôi đang có sự thay đổi lớn - Hôm nay tôi đi học..." ( "Tôi Đi Học" - nhà văn Thanh Tịnh)
